Devletin Yetiştirdiği Uzmanlar: Kullanılmayan Bir İnsan Kaynağı

Bir ülkenin kalkınmışlık düzeyini belirleyen unsurlar yalnızca sahip olduğu doğal kaynaklar, ekonomik büyüklüğü veya fiziki altyapısı değildir. Belki de bunların tamamından daha önemli olan, yetiştirdiği insan kaynağının niteliği ve bu kaynağı ne ölçüde etkin kullanabildiğidir. Çünkü bilgiye yatırım yapmak kadar, o bilgiyi ülkenin ihtiyaçları doğrultusunda değerlendirebilmek de bir devlet politikasıdır.
Türkiye, uzun yıllardır Yurt Dışına Lisansüstü Öğrenim Görmek Üzere Gönderilecek Öğrenciler (YLYS) programı aracılığıyla gençlerini dünyanın farklı ülkelerindeki saygın üniversitelere gönderiyor. Bu programla yalnızca bireylerin akademik gelişimine değil, aynı zamanda ülkenin gelecekteki bilimsel, teknik ve idari kapasitesine yatırım yapılıyor. Farklı disiplinlerde yüksek lisans ve doktora eğitimi alan bu kişiler, edindikleri bilgi ve uluslararası deneyimi kamu kurumlarına, üniversitelere ve dolayısıyla Türkiye'nin kalkınma sürecine aktarmak üzere yetiştiriliyor.
Ancak burada üzerinde düşünülmesi gereken önemli bir soru var: Devletin büyük emek ve kaynak ayırarak yetiştirdiği bu insan kaynağı, Türkiye'ye döndüğünde sahip olduğu potansiyeli ne ölçüde kullanabiliyor?

Eğitim tamamlanıyor, peki ya uzmanlığın değerlendirilmesi?

Yurt dışında lisansüstü eğitim almak, yalnızca bir diploma edinmek anlamına gelmiyor. Farklı bir akademik kültürle tanışmak, bilimsel araştırma yöntemlerini öğrenmek, uluslararası çalışma ağları geliştirmek, yabancı dil yetkinliğini ileri taşımak ve farklı ülkelerin kamu yönetimi modellerini gözlemlemek gibi pek çok kazanımı beraberinde getiriyor.
Ne var ki yurt dışındaki eğitim sürecinde kazanılan bu birikimin kamu kurumlarında karşılık bulması her zaman beklenen düzeyde gerçekleşmiyor. Kimi zaman uzmanlık alanıyla doğrudan ilişkili olmayan görevlerde çalışmak, kimi zaman mesleki bilgi ve deneyimi kullanabileceği sorumluluklardan uzak kalmak, kimi zaman da kurumsal işleyişin getirdiği sınırlar nedeniyle sahip olunan potansiyeli yeterince ortaya koyamamak söz konusu olabiliyor.
Burada mesele, herkesin mutlaka kendi uzmanlık alanında bir yönetici pozisyonuna getirilmesi değildir. Asıl mesele, bir insanın yıllarca emek vererek kazandığı uzmanlığın kurumsal ihtiyaçlarla buluşturulamamasıdır.

Liyakat, yalnızca göreve atanmakla sınırlı değildir.

Kamu yönetiminde liyakat kavramı çoğunlukla işe alım ve görevlendirme süreçleri üzerinden tartışılıyor. Oysa liyakat, bir göreve atanmakla sona eren bir süreç değil; kişinin bilgi, beceri, deneyim ve yetkinliklerinin çalışma hayatı boyunca dikkate alınmasını gerektiren bütüncül bir yaklaşımdır.
Bir kamu çalışanının akademik yeterliliği, uzmanlık alanı, uluslararası deneyimi, yabancı dil bilgisi ve mesleki başarıları; görev dağılımında, sorumluluk verilmesinde ve kariyer planlamasında dikkate alınması gereken önemli unsurlardır.
YLYS kapsamında yetişmiş uzmanların karşılaştığı sorunlardan biri de bu noktada ortaya çıkıyor. Akademik anlamda önemli bir birikime sahip olmak, her zaman mesleki ilerleme, daha fazla sorumluluk üstlenme veya karar alma mekanizmalarında yer alma imkânı sağlamıyor.
Kamu kurumlarında zaman zaman kıdem, mevcut hiyerarşik yapı veya geleneksel görev dağılımları, uzmanlık ve yetkinliklerin önüne geçebiliyor. Böyle bir ortamda kişinin kendisini geliştirmesi, yeni fikirler üretmesi ve kuruma katkı sunma isteğini sürdürmesi de zorlaşabiliyor.

Kariyer planlaması olmayan uzmanlık, kurumsal potansiyele dönüşemiyor.

Bir başka önemli mesele ise kariyer planlaması. Yurt dışında yüksek lisans veya doktora eğitimi almış bir kamu çalışanının mesleki geleceğinin nasıl şekilleneceği, hangi alanlarda uzmanlaşabileceği, hangi sorumlulukları üstlenebileceği ve kurum içerisinde nasıl ilerleyebileceği açık ve öngörülebilir olmalıdır.
Ancak kamu yönetiminde uzmanlaşmanın her zaman sistematik bir kariyer gelişimiyle desteklendiğini söylemek güçtür. Akademik yeterlilik ile mesleki sorumluluk, uzmanlık ile yöneticilik, uluslararası deneyim ile kurumsal temsil arasında beklenen bağlantı kurulamıyorsa bireyin sahip olduğu potansiyel kurumsal bir değere dönüşemiyor.
Üstelik bu durum yalnızca YLYS mezunlarıyla sınırlı değil. Türkiye'de farklı burs programları, uluslararası akademik iş birlikleri veya kişisel imkânlarıyla yurt dışında eğitim almış çok sayıda uzman, mühendis ve akademisyen kamu kurumlarında görev yapıyor.
Buna rağmen uzmanlıklarının kurumsal ölçekte nasıl değerlendirileceği, kariyer gelişimlerinin nasıl destekleneceği ve stratejik görevlerde nasıl konumlandırılacakları konusunda daha bütüncül bir yaklaşıma ihtiyaç bulunuyor.

Kullanılmayan uzmanlık, kamu kaynaklarının da kaybıdır.

Konuyu yalnızca bireysel beklentiler ve mesleki memnuniyet üzerinden değerlendirmek, meselenin asıl boyutunu gözden kaçırmamıza neden olur.
Devlet, bir öğrenciyi yurt dışında eğitime gönderdiğinde aslında geleceğe yönelik bir yatırım yapmaktadır. Bu yatırımın karşılığı yalnızca eğitimini tamamlayıp ülkeye dönen bir kişinin kamu kurumunda istihdam edilmesi değildir. Asıl karşılık; o kişinin bilgi birikimini kamu politikalarına, kurumsal kapasiteye, bilimsel araştırmalara, uluslararası iş birliklerine ve ülkenin kalkınma hedeflerine aktarabilmesidir.
Ancak bu potansiyel yeterince kullanılmadığında kaybedilen yalnızca bireyin motivasyonu değildir. Eğitim için harcanan kamu kaynağının beklenen getirisi de sınırlı kalır. Daha önemlisi, ülkenin ihtiyaç duyduğu nitelikli uzmanlık kapasitesi kendi kurumlarının içinde bulunmasına rağmen yeterince değerlendirilememiş olur.
Başka bir ifadeyle, mesele beyin göçünü önlemekten ibaret değildir. Bazen beyinler ülkeye dönmüş, kamu kurumlarında görev almaya başlamış, ancak sahip oldukları bilgi ve deneyim kurumsal süreçlerin dışında kalmıştır. Bu durum, bir anlamda beyin göçünün ülkeye dönüşten sonra da devam eden başka bir biçimidir.

Çözüm, insan kaynağını tanımak ve doğru konumlandırmaktan geçiyor.

Elbette kamu kurumlarının kendine özgü mevzuatı, kadro yapısı, hiyerarşisi ve personel rejimi bulunuyor. Her uzmanın eğitim aldığı alanda görevlendirilmesi veya akademik derecesine göre yönetici pozisyonuna getirilmesi gerçekçi bir beklenti değildir. Ancak bu durum, mevcut insan kaynağının daha etkin değerlendirilmesine yönelik mekanizmalar geliştirilmesine engel olmamalıdır.
Öncelikle YLYS kapsamında yetişmiş ve kamu kurumlarında görev yapan uzmanların eğitim alanlarını, akademik derecelerini, mesleki deneyimlerini ve yetkinliklerini içeren güncel bir insan kaynağı envanteri oluşturulabilir. Bu envanter, yalnızca istatistiksel bir veri tabanı olarak değil, kamu kurumlarının ihtiyaçlarıyla uzmanlık alanlarını eşleştiren dinamik bir planlama aracı olarak kullanılabilir.
Bunun yanında uzmanlık alanlarıyla uyumlu görevlendirme mekanizmaları geliştirilmeli, uluslararası projelerde, politika geliştirme süreçlerinde, teknik müzakerelerde ve stratejik planlama çalışmalarında bu kişilerin bilgi ve deneyimlerinden sistematik biçimde yararlanılmalıdır.
Kariyer planlaması da bu yaklaşımın ayrılmaz bir parçası olmalıdır. Akademik yeterlilik, mesleki uzmanlık, performans ve uluslararası deneyim, kamu personelinin kariyer gelişiminde dikkate alınan ölçütler arasında yer almalıdır.
Bütün bunların ötesinde, kamu kurumlarında bilgiye, uzmanlığa ve yeni fikirlere açık bir kurumsal kültürün geliştirilmesi gerekiyor. Çünkü nitelikli insan kaynağını değerlendirmek yalnızca mevzuatla değil, aynı zamanda kurumsal yönetim anlayışıyla da ilgilidir.

Sonuç olarak: Yetiştirmek kadar değerlendirmek de devlet politikası olmalıdır.

Türkiye'nin önünde önemli bir fırsat bulunuyor. Dünyanın farklı ülkelerinde eğitim almış, farklı akademik disiplinlerde uzmanlaşmış, uluslararası çalışma kültürünü tanımış ve kamu hizmetinde görev yapan binlerce nitelikli insan kaynağı mevcut.
Bu insanlar yalnızca diplomalarıyla değil; geliştirdikleri bakış açıları, edindikleri yöntemler, kurdukları uluslararası bağlantılar ve sahip oldukları mesleki deneyimle de önemli bir potansiyel taşıyor.
Artık üzerinde düşünmemiz gereken soru, kaç öğrenciyi yurt dışına gönderdiğimizden çok, eğitimlerini tamamlayıp ülkeye dönen bu insanlardan ne ölçüde yararlanabildiğimizdir.
Bir devletin başarısı yalnızca yetiştirdiği insan sayısıyla değil, o insanların bilgi ve yeteneklerini ülkenin geleceğine ne ölçüde aktarabildiğiyle ölçülür. Eğitim için kaynak ayırmak bir yatırım kararıdır; bu yatırımın karşılığını alabilmek ise doğru insan kaynağı politikası, liyakat ve etkin kamu yönetimi gerektirir.
Çünkü mesele yalnızca yurt dışında eğitim almış insanların kariyer beklentileri değildir. Mesele, Türkiye'nin kendi imkânlarıyla yetiştirdiği nitelikli insan kaynağını ne kadar değerlendirebildiği ve geleceğini hangi bilgi birikimi üzerine inşa etmek istediğidir.

Yurt dışında edinilen bilgi ve deneyim, yalnızca bireysel bir kazanım olarak görülmemelidir. Bu birikimin kurumların çalışmalarına, kamu hizmetlerinin niteliğine, bilimsel üretime ve ülkenin uluslararası iş birliklerine katkı sunması, yapılan yatırımın gerçek karşılığını oluşturur. Önemli olan, yetişmiş insan kaynağını yalnızca bünyede bulundurmak değil, sahip olduğu potansiyeli ortaya koyabileceği imkânları da yaratmaktır.

Necip Fazıl Kısakürek'in şu sözü ile yazımı sonlandırırken vakit ayırıp okuduğunuz için teşekkür ederim.

“Devler gibi eserler bırakmak için, karıncalar gibi çalışmak lazım.”